Айанньыт диэн тылы иһиттэхпинэ мин бэйэм уус уран литератураттан ылбыт ойуулугум харахпар көстөр: античнай геройдар Ясон салалтатынан көмүс рунону көрдүү кутталлаах, биллибэт айаҥҥа муоранан «Арго» хараабылга устуулара, кинилэр ортолоругар Геракл, Орфей, Персей курдук улуу геройдар бааллара, кутталлаах айаннара түмүктээх буолбутун бары билэбит, төһөлөөх мүччүргэни, кыһалҕаны көрсүбүттэрэй…
Эбэтэр биир умнуллубут тыл суолтатын билээри , тапталлаах сахатын тылын баайын үйэлэргэ хааллараары Дьааҥы таас хайаларынан, Өймөкөөн тымныытыттан чаҕыйбакка айанныыр Өксөкүлээх Өлөксөйү, кини сир шарын икки аҥаар төгүл эргийбит эбит ити айанынан.
Айанньыт… Айан…
Документальнай киинэ бэйэтэ туспа специпикалаах, каноннаах, онно Мандар Уус олоҕун, айар үлэтин айантан саҕалаабытын бэйэтин тылынан этэр: «Көр бу айанньыт буоларым эрдэттэн биллибит, балтараа сааспыттан айаннаан , бэйэм атахпынан Томторго хааман кэлбитим «- диэн киинэни көрөргө дьон интэриэһин тардар.
Оттон мин онно өйдөөн кэллим ээ хайдах Мандар Уус бу уруккуну, умнуллан эрэри көрдүүр абылаҥар ылларбытын (эмиэ бэйэтин ахтыыта) уруһуй уруогар учуутала былыргы саха чороонун киллэрэн, оҕолорго чороону уруһуйдуурга сорудах биэрбит.
Кыракый уол өрүү мэниктии, мөхсө олорор бэйэтэ эмискэ чуумпуран Чороон ойуутун көрөн, сөҕөн, оройго оҕустарбыт курдук олорбут… уруок бүппүт, Борис уруһуйдаабатах…
Дьэ дьиэтигэр кэлэн баран ол чороонун өйүттэн уруһуйдаабыт эбит.
Көр оннук саҕаламмыт эбит кини өбүгэтин кистэлэҥин билэр, ону чөлүгэр түһэрэр улуу баҕата!!!
Баайаҕа баай устуоруйалаах, аҥаардас сээркээн сэһэнньит Егор Андросов да кэпсиир Арассыыйа Бүөтүрэ, Георгий Андросов — Лев Гумилев суруйар бар дьону инникигэ хамсатар пассионарийдар, титаннар, онон Баайаҕаттан тахсыахтаах этэ билигин нацияны сырдыкка, үйэлээххэ, кэрэҕэ сирдиир киһи!
Ааһа баран эттэххэ Мандар Барыыс — аан дойду киһитэ (космополит) кини оннук ээ, чахчы, дьон киниэхэ тардыһар, дьон кинини сэҥээрэр, кини сэмэйдик мичээрдээн, хас биирдии киһини имэрийэ көрөн кэпсээн бардаҕына бу — байҕал, бу куйаар эбээт.
Дьон ону истэн туох эрэ сүтэрбиттэрин булбут курдук сырдаан истэллэрин элбэхтэ көрбүтүм.
Киинэҕэ хотуомка сүгүүлээх киһи аар тайҕа устун бара турар, бу сылдьан айанньыт араас түбэлтэлэргэ түбэспитин Мандар кинигэлэриттэн билэбин.
Оттон киинэҕэ Мандар тапталлаах кэргэнэ Федора Борисовна оргууй кэргэнин туһунан кэпсээн кини олоҕун ситэрэн- хоторон биэрдэ.
Оттон мин Дораны , кэрэчээн кыыһы эрдэттэн билэбин ээ, хап хара чоҕулуччу көрбүт харахтаах, чох хара уһун суһуохтаах үчүгэйкээн кыыс Уолбаҕа мин дьоммор олорбута. Оччоттон дуоспуруннаах, олохтоох тыллаах кыыһы ийэлээх аҕам наһаа сөбүлээбиттэрэ.
Онно, Уолбаҕа, көрсүбүттэрэ бу үчүгэйкээн дьон, онно көрсүһүүгэ сылдьыбытым, эдэр дьон бэйэ бэйэлэрин наһаа истиҥник көрсөллөрүн көрбүтүм…
Билигин кинилэр ол сэмэй, истиҥ көрсүүлэрэ — киһи эрэ үөрэр үйэлээх таптал буолан олохторо эдэр дьоҥҥо холобур эрэ буолар үтүө олох.
Оттон Чороон туһунан Мандар Уус 80 сааһын туолбутун үөрүүлээхтик бэлиэтиир түгэҥҥэ бэлэх чороону оҥорбут маастардартан биирдэрэ быһаарбыта: Бу халлаан, бу күн, бу сир диэн.
Оо дьэ онно сөхпүтүм бу чороону биһиги өбүгэлэрбит хайдах курдук дьиктитик айбыттарын, ис хоһооннообуттарын, олохпут, эйгэбит- барыта бу Чорооҥҥо ойууламмытын…
Ону , ол дьикти ойууну — өбүгэлэрин кистэлэҥин арыйаары, норуотугар тиэрдээри туруммут эбит бу улуу айаҥҥа Мандар Уус!!!
Ол чороонтон саҕаламмыт эбит барыта : Баайаҕаҕа тутуллубут Моҕол ураһа, этно — комплекс, хомус, Мандар Уус кыһата, Мандар Уус оскуолата, уустар, хомусчуттар …
Бу киинэни көрөн баран итинник дьиктини бэйэбэр астым ээ соһуйуом иһин.
Оттон киинэни дьоҥҥо — сэргэҕэ таһаарбыт киһини , Г. Д. Никоновы оҕо эрдэҕиттэн билэбин, мин бырааппын Киэсэни кытта биир кылааска үөрэммиттэрэ, учууталларым Мария Семеновна уонна Дмитрий Егорович Никоновтар соҕотох уоллара, улахан кылааска сылдьан көрүдүөргэ көрөрүм, өрүү тугу эрэ толкуйдуу сылдьар кыра уолу, пионер сборугар мин бырааппынаан барабаанныыллара.
Ыаллара кэпсиир этилэрэ: » Ити уолтан киһи тахсар киһитэ, сарсыарда 6 ч киирдэххэ оһох таһыгар наар кинигэ ааҕа олорор буолар. » — диэн.
Кини эмиэ мин курдук кинигэнэн аан дойдуну арыйдаҕа…
Ол онтон сааһыран баран, бэйэтэ эмиэ айанньыт буолан, онтон аны киинэ таһааран, кинигэ суруйан бар дьонугар улахан арыйыыны уунна.
Киинэ табыллыбыт, урут Таатта филиала Эдуард Вырдылин оператордаах, Жанна Бурмистрова редактордаах бэртээхэй документальнай киинэ оҥорбуттара, уопсайынан , Мандар Ууһу усталлар, устуохтара да буоллаҕа.
Киинэҕэ ол каадырдар туһаныллыбыттар быһыылаах, уус кыһатыгар диэн көрдүм.
А. С. Борисов илиҥҥи дойду философтарыгар майгыннаппыта сөптөөх, ол гынан баран биһиги дьоммут былыр былыргыттан төһө да түҥкэтэх, тымныы сиргэ олордоллор аан дойдуга туох буоларын , буолбутун, буолуохтааҕын билэллэрэ, өтө көрөр дьоҕурдара сөхтөрөрө, куйаары кытта ситимнээхтэрэ.
Онон төһө да саҥаны эппэтэрбин , бу киинэни хайдах ылыммыппын тиэрдэ сатаатым.
Лидия Григорьева
Тохсунньу 2, 2026 сыл.
Ытык Күөл, Таатта.
